België besteedde in 2024 veel aandacht aan kunstenaar James Ensor. Tijdens dit zogeheten Ensor-jaar bezochten we meerdere indrukwekkende tentoonstellingen in Antwerpen. We genoten van de veelzijdigheid van de wereldberoemde kunstenaar uit Oostende. En nu kan het weer, want Tim Van Laere Gallery presenteert vanaf 12 maart een expositie met verschillende werken van Ensor.
Tot halverwege mei is in de Antwerpse galerie een solotentoonstelling te zien van de gerenommeerde Belgische kunstenaar James Ensor (1860 – 1949). Deze is gecureerd door galeriehouder Tim van Laere en Ensor-specialist Herwig Todts. Laatstgenoemde is ereconservator van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) en wordt wereldwijd erkend als één van de belangrijkste kenners van het werk van James Ensor.
Late werk van Ensor
De tentoonstelling James Ensor, a Portrait of the Old Master as a Young Man richt zich nadrukkelijk op het late, verrassend vitale oeuvre van Ensor. In plaats van een kunstenaar die zijn vroegere successen herhaalt, verschijnt hier een oude meester die speels, nieuwsgierig en experimenteel is gebleven. Ensor was namelijk een kunstenaar die zich tot op hoge leeftijd verzette tegen wat hij zelf “Sint Routine” noemde.
Wie het latere werk van Ensor aandachtig bekijkt, ontdekt een kunstenaar die jong van geest is gebleven en onvermoeibaar bleef experimenteren. In zijn atelier vond hij kleurrijke zeegezichten uit en inspireerden mislukte afdrukken van etsplaten hem om onheilspellende, toverachtige composities te bedenken.
Met objecten als schelpjes en porselein maakte hij ogenschijnlijk onschuldige theaterstukjes. Ook duiken her en der gemaskerde wezens op. Enerzijds spelen zij voor toeschouwer, maar anderzijds nemen ze deel aan de dramatische taferelen. Ensor schilderde deze taferelen, zoals hij het zelf beschreef, met het linkeroog gericht op de mise-en-scène en met het rechteroog op de kleuren van zijn palet. Zijn portretten werden zo vooral kleurrijke experimenten, waarin schilderkunstige vrijheid belangrijker was dan gelijkenis.
Ensor als vernieuwer
De tentoonstelling in Tim Van Laere Gallery onthult een Ensor die tot het einde toe vernieuwde; een oude meester die altijd jong is gebleven. Naast dit frisse late werk wordt ook een compact, maar krachtig, ensemble getoond van grote, relatief onbekende houtskooltekeningen uit 1880-1882. Dit is afkomstig uit Ensors vroege avant-gardistische periode.
Ensor debuteerde rond 1880 als een kunstenaar die resoluut een plaats opeiste binnen de avant-garde. Hij geloofde van het begin af aan dat artistieke vernieuwing vraagt om het voortdurend uitproberen van uiteenlopende ‘manières’: verschillende onderwerpen, technieken en zelfs tegenstrijdige stijlen. Dat experimentele credo bleef hij zijn leven lang trouw.
Licht, kleur en vorm hanteerde Ensor vrij en autonoom, los van de zichtbare werkelijkheid. Zijn kunst liep vaak vooruit op het modernisme. Maar met zijn liefde voor een waaier aan uitdrukkingsmiddelen (schilderkunst, tekeningen, etsen, literaire performances, satirische kunstkritiek, klaviermuziek) stond hij stiekem dichter bij het pluralisme van, wat we nu herkennen als, het postmodernisme.
Over de galerie
Tim Van Laere Gallery profileert zich nadrukkelijk als een artists’ gallery, waarin de kunstenaar steeds centraal staat. De galerie bouwt duurzame relaties uit met haar kunstenaars en ondersteunt hen actief in de ontwikkeling van hun artistieke trajecten. Dit met oog voor hun plaats binnen de kunstgeschiedenis.
Naast baanbrekende solotentoonstellingen organiseert de galerie regelmatig groepstentoonstellingen, waarin hedendaagse kunstenaars in dialoog treden met moderne meesters. Het werk van James Ensor werd in deze context al eerder getoond in de tentoonstellingen Everything and more (2013), We will begin by drawing, we shall continue to draw, and then we shall draw some more (2015) en Swim the Mountain Climb the Sea (2022).
De affiniteit van Tim Van Laere met het oeuvre van James Ensor is al jarenlang diepgaand en persoonlijk. Wat begon als bewondering, groeide uit tot een lang gekoesterde droom: het realiseren van een solotentoonstelling waarin Ensor wordt gepresenteerd als een kunstenaar wiens werk de tijd overstijgt; onverminderd fris, experimenteel en invloedrijk. Die visie vindt weerklank bij tal van kunstenaars die door de galerie worden vertegenwoordigd en in wier werk de erfenis van Ensor duidelijk voelbaar is, onder wie Rinus Van de Velde, Ben Sledsens, Carroll Dunham, Jockum Nordström, Bram Demunter, Kati Heck, Tal R, Eline Vansteenkiste en Marcel Dzama. Deze gedeelde fascinatie bracht Tim Van Laere in contact met Herwig Todts, met wie hij deze nieuwste tentoonstelling co-cureert.
“Mijn vader nam mijn broer en mij al op jonge leeftijd mee naar tentoonstellingen, waaronder ook die van James Ensor. Zijn werk is altijd een bron van inspiratie gebleven en een maatstaf. Uit vele gesprekken met de kunstenaars met wie ik vandaag werk, merkte ik dat Ensor ook voor hen van groot belang is. Veel mensen willen kunst categoriseren om ze zo beter te begrijpen. Ik ben echter van mening dat goede kunst tijd en ruimte overstijgt. Kunst hoort niet begrensd te worden, maar dient gezien te worden als een open dialoog. Ik geloof ook oprecht dat als Ensor vandaag nog zou leven, hij zich ook thuis zou voelen bij Tim Van Laere Gallery.” — Tim Van Laere
James Ensor
A Portrait of the Old Master as a Young Man
12 maart – 16 mei 2026
Tim Van Laere Gallery
Jos Smolderenstraat 50
Antwerpen
