Je kent vast wel de uitdrukking ‘de olifant in de kamer’. Het staat voor een overduidelijk, ongemakkelijk probleem dat niemand wil bespreken. Het neemt voor je gevoel alle ruimte in beslag. Maar wat als we dat dier vervangen door een andere gigant? De in Berlijn gevestigde kunstenaar Itamar Gov deed precies dat. Hij bedacht een overweldigend kunstwerk voor het Kunstmuseum Magdeburg in Duitsland.
Met zijn project The Rhinoceros in the Room plaatst Gov een torenhoge, opblaasbare neushoorn in de voormalige kloosterkerk van het museum. En dit is geen klein schaalmodel. De installatie neemt het centrale schip van de elfde-eeuwse kerk volledig over.
Een samengeperste beleving
Het beest is immens. Hij rekt zich uit van gangpad tot gangpad. De rug reikt helemaal in de richting van de Romaanse gewelven. Hierdoor wordt het dier de primaire ruimtelijke factor van het gebouw, in plaats van zomaar een object in de ruimte. Als bezoeker loop je over patronen op de vloeren en door stenen arcades. Dan sta je plotseling oog in oog met een onverwachte verschijning.
De architectuur is vanaf dat moment nog slechts in fragmenten zichtbaar. Zuilen lijken afgesneden. Zichtlijnen zijn een stuk korter. De historische kerk voelt ineens als een strakke, samengeperste omgeving. Gov behandelt het gebouw hierbij als een actieve partner. De gestreepte stenen muren dragen eeuwen aan rituelen met zich mee. De neushoorn blokkeert nu echter het directe zicht. Je moet als bezoeker de randen opzoeken om eromheen te lopen. Zo ontdek je de architectuur direct vanuit nieuwe, schuine hoeken. Een kleine stap opzij toont meteen een nieuw contrast. Je ziet de ronde rug van het dier overlappen met de scherpe, geometrische bogen van de kerk.
Zachte precisie en oerkracht
Gov’s neushoorn is monochroom grijs. Het oppervlak is mat en bijna kalkachtig. Hierdoor absorbeert de installatie het licht en worden de details verzacht. Van een afstand lijkt het beest op een simpel prototype. Kom je dichterbij, dan zie je plooien, poten en de hoorn met een stille precisie tevoorschijn komen.
De zachte reus staat stil. Hij voelt zwaar en geaard. Toch hangt er een subtiele spanning in de lucht. Zijn grootte is zo indrukwekkend dat één beweging de hele zaal lijkt te kunnen laten schudden. Het dier lummelt als een spookachtige verschijning tussen de Romaanse zuilengalerijen. Aan de ene kant is de gigant ronduit absurd en misplaatst. Aan de andere kant wekt hij enorme nieuwsgierigheid en verwondering op. Hij staat daar als een imposante wachter.
Muziek in de ruimte
Je kijkt niet alleen naar het kunstwerk, je luistert er ook naar. Door de zaal zweeft een indrukwekkende meerkanaals compositie. Acht cello’s en zangstemmen vullen de kerk vanuit elke richting. Geluid reist anders in deze aangepaste ruimte. De muziek wisselt tussen herkenbare melodieën, zachte slaapliedjes en donkere passages. Het geluid lijkt langs de stenen muren te glijden en in de vloer te trekken. Dit stuurt je wandeltempo en nodigt uit om langer stil te staan. De installatie is daardoor evengoed akoestisch als sculpturaal.
Historische waanbeelden
De neushoorn draagt een zware Europese geschiedenis met zich mee. Vaak wordt het dier gelinkt aan macht en verovering. Gov haalde zijn inspiratie uit een iconische houtsnede van Albrecht Dürer uit 1515. Sultan Muzafar II van het Indiase Gujarat schonk in dat jaar een echte neushoorn aan de Portugese koning Manuel I. Dit dier was de ultieme verpersoonlijking van macht en spierkracht.
Dürer maakte zijn beroemde prent zonder zelf ooit een neushoorn te hebben gezien. Zijn tekening klopte anatomisch voor geen meter. Hij gaf het beest een extra hoorn op de schouders en tekende een pantser in plaats van een dikke huid. Dankzij de destijds nieuwe druktechnieken kon de afbeelding massaal gekopieerd worden. De afbeelding sprak enorm tot de verbeelding en werd een blijvend symbool van keizerlijke macht en prestige.
Kracht en kwetsbaarheid
Tegenwoordig is de realiteit van het dier schrijnend. De neushoorn is door jacht en stroperij bijna uitgeroeid. Meerdere soorten zijn momenteel kritiek bedreigd. Gov speelt knap met deze dubbele lading. Zijn kunstwerk toont bepantsering en veerkracht, maar ademt tegelijkertijd enorme kwetsbaarheid. Het dier voelt oeroud en prehistorisch. Tegelijkertijd is het overduidelijk een hedendaags, opblaasbaar kunstwerk in een heilige omgeving. Het museum stelt terecht dat Gov hiermee historische gebeurtenissen, filosofische ideeën en lokale legendes combineert. Hij bevraagt de dunne, breekbare grens tussen feit en fictie, en tussen herinnering en verbeelding.
The Rhinoceros in the Room is nog tot en met 5 juli te bezichtigen in Kunstmuseum Magdeburg. Meer werk van de artiest ontdekken? Kijk dan op de Instagram-pagina van Itamar Gov.
