Vanaf 6 maart presenteert Teylers Museum in Haarlem de tentoonstelling Gevaarlijke boeken – 500 jaar wetenschap onder vuur. Als bezoeker maak je kennis met de Europese en Amerikaanse geschiedenis van censuur door Kerk en Staat aan de hand van (populair)wetenschappelijke werken. Kennis is immers macht en dat kan bedreigend zijn. – voor sommige machthebbers nog steeds.
Te zien is bijvoorbeeld de Encyclopédie uit 1751 van Fransmannen Denis Diderot en Jean le Rond d’Alembert. Dit werk behoort tot de topstukken van Teylers Museum. Hierin werd alle kennis van die tijd verzameld. Het boek representeert het gedachtegoed van de Verlichting: gewapend met kennis kan iedereen zelfstandig denken, zich een mening vormen en de heersende macht bekritiseren. Dat zagen Kerk en Staat als een gevaar. De Encyclopédie van Diderot en d’Alembert werd overigens al gekocht in 1780, vier jaar voor de opening van het museum.
Gevaarlijke boeken
En zo bevinden zich meer ‘gevaarlijke’ boeken in Teylers historische bibliotheek, waaronder Systema naturae uit 1735 van de Zweedse botanicus, arts en zoöloog Carl Linnaeus. Hij classificeerde planten op seksuele kenmerken en plaatste de mens bij de viervoeters, naast apen. Dit schokte velen en werd destijds gezien als verdorven gedachtegoed.
Ook komt in de tentoonstelling het werk Histoire & Théorie de la Terre uit 1749 aan bod. Dit werk werd geschreven door de Franse natuuronderzoeker George-Louis Leclerc de Buffon. Hij vermeldde hierin dat de aarde 75.000 jaar oud was, en dus veel ouder dan in de Bijbel staat. Dit leidde tot boekverbrandingen en verboden door de Kerk.
Verboden door de Kerk
Met de komst van de boekdrukpers kon informatie zich razendsnel verspreiden. Reden voor de Kerk om in 1559 de Index Librorum Prohibitorum op te stellen: een lijst van verboden boeken. Veel werken in de tentoonstelling Gevaarlijke boeken stonden op deze lijst. Bijzonder om hierbij te vermelden is dat deze lijst van verboden boeken pas in 1966 werd afgeschaft. Nog niet eens zo heel lang geleden dus.
Eén van de beroemdste voorbeelden op bovengenoemde lijst is Over de omwentelingen van de hemellichamen door Nicolaas Copernicus. In dit werk, al uit 1543, stelt Copernicus dat de aarde om de zon draait in plaats van andersom. In de tentoonstelling is het zwaarst gecensureerde exemplaar te zien, een bruikleen uit de Biblioteca Statale di Cremona (Italië). Het hoofdstuk over de beweging van de aarde is volledig verwijderd en andere passages zijn weggepoetst. Een ander exemplaar, een bruikleen van het Friese archief Tresoar, laat zien hoe astronoom Gemma Frisius uit Dokkum er juist uitvoerig zijn eigen ideeën bij schreef.
Zo lang Copernicus’ theorie als een hypothese werd gepresenteerd, gedoogde de Kerk het boek. Echter, toen astronoom en natuurkundige Galileo Galilei honderd jaar later heliocentrisme als werkelijkheid verdedigde, eiste de paus censuur. Galileo’s boek ligt ook in de tentoonstelling, net als boeken van protestantse auteurs die op de Index stonden. En natuurlijk de evolutietheorie van Charles Darwin.
Verboden door de Staat
Een berucht voorbeeld van staatsmanipulatie van de wetenschap is het Lysenkoïsme, waarbij het idee van erfelijkheid van gewassen werd afgewezen in de communistische Sovjet-Unie. De overheid bepaalde wát er onderzocht werd, hoe het gefinancierd werd en welke resultaten er naar buiten kwamen. Dit had rampzalige gevolgen voor de landbouw en leidde tot hongersnood. Ook op thema’s die vooral vrouwen troffen, zoals seksualiteit, anticonceptie en abortus, wilden regeringen grip houden. In Nazi-Duitsland werd Albert Einsteins relativiteitstheorie verboden.
Wetenschap onder vuur, ook vandaag
Met ruim twintig boeken laat de tentoonstelling zien dat religieuze en politieke censuur een stempel op de geschiedenis drukte. Maar ook vandaag de dag zijn er grote zorgen in de academische wereld over de manier waarop vrijheid van onderzoek onder druk staat, zoals door president Trump en zijn regering in de Verenigde Staten. De tentoonstelling Gevaarlijke boeken nodigt daarom uit tot reflectie: hoe vrij is wetenschap vandaag?
Activiteiten bij de tentoonstelling
Gevaarlijke boeken is te zien van 6 maart tot en met 30 augustus 2026 in Tentoonstellingszaal 2 van Teylers Museum. Bij de tentoonstelling worden ook verschillende publieksactiviteiten georganiseerd, waaronder lezingen door Trudy Dehue, Marjoleine Molenaar en Maretta Johnson. Daarnaast kun je vanaf 6 maart luisteren naar de podcastaflevering Gevaarlijke boeken.
